मलकापूर :- गणेशोत्सव म्हणजे श्रद्धा, संस्कृती आणि मांगल्याचा उत्सव! मात्र बदलत्या काळात या श्रद्धेला पर्यावरण संवर्धनाची जोड देत उत्सव अधिक अर्थपूर्ण करण्याची गरज आहे. याच विचारातून महाराष्ट्र शासन अधिस्वीकृत ज्येष्ठ पत्रकार संदीप सावजी, मलकापूर, जि. बुलढाणा यांनी यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी ‘तुरटीचा गणपती’ ही आगळीवेगळी, नाविन्यपूर्ण आणि पर्यावरणपूरक संकल्पना प्रत्यक्षात साकारली आहे.
गणेशमूर्ती तयार करण्यासाठी नेहमीच्या साहित्याला पर्याय शोधत तुरटीपासून गणेशमूर्ती साकारण्याचा अभिनव विचार त्यांनी केला. ही कल्पना केवळ मनात ठेवून न थांबता त्यांनी तुरटी उत्पादकाशी थेट संपर्क साधून आपल्या संकल्पनेची माहिती दिली. विशेष म्हणजे उत्पादकानेही या पर्यावरणपूरक उपक्रमाचे महत्त्व ओळखून उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला आणि संकल्पनेला मूर्त रूप देण्यासाठी आवश्यक सहकार्य केले. परिणामी, श्रद्धा आणि विज्ञान, परंपरा आणि पर्यावरण-जाणीव यांचा सुंदर संगम घडून आला.
या मूर्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे रासायनिक घटकयुक्त रंगांचा अनावश्यक वापर पूर्णपणे टाळण्यात आला आहे. त्यामुळे गणेशमूर्तीच्या माध्यमातून निसर्गाला हानी पोहोचू नये, हा संदेशही अधोरेखित झाला आहे. तुरटीच्या गणेशमूर्तीचे पर्यावरणपूरक महत्त्व* तुरटी ही पाण्याच्या शुद्धीकरणासाठीही वापरली जाणारी खनिज-आधारित सामग्री आहे. तिच्यापासून तयार केलेली मूर्ती पारंपरिक प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तींपेक्षा पर्यावरणाच्या दृष्टीने वेगळा विचार पुढे आणते. विशेषत प्लास्टर ऑफ पॅरिसचा वापर टाळण्याचा पर्याय म्हणून या संकल्पनेकडे पाहता येते. मूर्तीच्या निर्मितीत रासायनिक रंगांचा अनावश्यक वापर टाळल्यामुळे पाण्यात मिसळणाऱ्या कृत्रिम रंगद्रव्यांचे प्रमाण कमी करण्याचा संदेश मिळतो. – विसर्जनानंतर जलस्रोतांमध्ये जाणाऱ्या रंग, प्लास्टिक किंवा अन्य कृत्रिम सजावटीच्या घटकांमुळे होणारे प्रदूषण कमी करण्याच्या दिशेने हा उपक्रम प्रेरणादायी ठरतो. – पारंपरिक श्रद्धेला धक्का न लावता ‘उत्सवही साजरा करू आणि पर्यावरणही जपू’ हा समतोल साधण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून करण्यात आला आहे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने समाजात पर्यावरणपूरक पर्यायांचा विचार करण्याची मानसिकता निर्माण करण्याचा हा अभिनव प्रयत्न आहे.
*श्रद्धेच्या मातीला पर्यावरण-जाणीवेचा सुगंध* ‘गणपती बाप्पा मोरया’चा जयघोष करताना निसर्गाच्या अस्तित्वालाही वंदन व्हावे, हीच या संकल्पनेमागची व्यापक भावना आहे. भक्ती ही केवळ देव्हाऱ्यापर्यंत मर्यादित न राहता ती नदी, जलस्रोत, माती, वृक्ष आणि संपूर्ण पर्यावरणाच्या रक्षणापर्यंत पोहोचली पाहिजे, असा मौलिक संदेश ‘तुरटीच्या गणपती’तून दिला जात आहे. पत्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांना आणि समाजोपयोगी उपक्रमांना सातत्याने प्रसिद्धी देणारे संदीप सावजी यांनी स्वतःच्या कृतीतूनच पर्यावरण संवर्धनाचा हा संदेश दिला आहे. नावीन्यपूर्ण विचाराला उद्योजकाने दिलेली सकारात्मक साथ आणि त्यातून साकारलेली ही गणेशमूर्ती म्हणजे ‘एक विचार एक कृती आणि त्यातून निर्माण होणारी सामाजिक प्रेरणा’ याचे सुंदर उदाहरण ठरले आहे. परंपरा जपूया; पण पर्यावरणाची किंमत मोजून नव्हे. श्रद्धा वाढवूया; पण निसर्गाची हानी करून नव्हे. कारण बाप्पाची खरी आराधना म्हणजे ‘निसर्ग वाचविण्याचा संकल्प आणि भावी पिढीसाठी स्वच्छ पर्यावरणाचा वारसा!’ या अनोख्या ‘तुरटीच्या गणपती’ संकल्पनेचे समाजातील विविध स्तरांतून कौतुक होत असून, आगामी काळात गणेशोत्सव अधिकाधिक पर्यावरणस्नेही, शाश्वत आणि अनुकरणीय व्हावा, यासाठी हा उपक्रम निश्चितच प्रेरणादायी ठरणार आहे.
